Zilyetliğin korunması amacıyla başvurulabilecek yöntemler, davanın niteliğine ve hukuki zeminine göre değişiklik gösterir. Bir zilyetliğin haksız yere ihlal edilmesi durumunda başvurulabilecek temel yöntemleri üç ana başlık altında inceleyebiliriz:

• Zilyetliğin İadesi Davası: Zilyetliğin rıza dışı kaybedilmesi durumunda açılan yargısal yoldur.
• Kuvvet Kullanma Yetkisi: Zilyedin, malına yönelik haksız saldırıları o anki imkanlarla bizzat defetmesidir.
• Taşınmazlarda İdari Başvuru: Gayrimenkullere yönelik tecavüzlerin önlenmesi için mülki idare amirliklerine (vali veya kaymakamlık) başvurulması hukuki imkanıdır.

Zilyetliğin İadesi Davası Nedir ve Neleri Kapsar?

Zilyetliğin iadesi davasının temel amacı, mevcut zilyetlik durumunun korunması ve eski haline getirilmesidir. Bu dava sürecinde mahkeme, tarafların o mal üzerinde mülkiyet hakkı veya üstün bir hakka sahip olup olmadığını kesinlikle tartışma konusu yapmaz. Önemli olan tek şey, fiili hakimiyetin kimde olduğudur.

Önemli Kural (Üstün Hak İddiasının Dinlenmemesi): Yasaya aykırı şekilde zilyetliği ele geçirmiş bir hırsız bile, bu zilyetliği rızası dışında başka birine kaptırırsa dava açma hakkına sahiptir. Malın gerçek sahibi, zilyetliğin iadesi davasında “Bu mal zaten benim, ben malikim” diyerek kendisini savunamaz; hakim bu iddiayı dikkate almaz. Malik, hakkını bu davada değil, ancak ayrı bir mülkiyet (istihkak) davası açarak arayabilir.

Hak Düşürücü Süreler

Zilyetliğin iadesi davası açabilmek için kanunda sıkı süre sınırları öngörülmüştür. Bu sürelerin kaçırılması halinde dava açma hakkı ortadan kalkar:

• Kısa Süre: Zilyet, gasp fiilini ve failini öğrendiği tarihten itibaren 2 ay içinde harekete geçmelidir.
• Uzun Süre: Her halükarda, gasp olayının gerçekleştiği tarihten itibaren 1 yıl içinde bu davanın açılması zorunuldur.

Görevli Mahkeme

Zilyetliğin iadesine ilişkin taleplerde görevli mahkeme Sulh Hukuk Mahkemesi‘dir.

Örnek Olay Analizi

Bir kişinin arabasının çalındığını varsayalım:

• Fail Bilinmiyorsa: Aracın kim tarafından çalındığı veya şu an kimin elinde olduğu tespit edilemiyorsa, zilyetliğin iadesi davasının kime karşı açılacağı bilinemeyeceğinden bu davanın açılması mümkün olmaz.
• Fail Biliniyorsa: Araç sahibi, hırsızlık olayını gerçekleştiren kişiyi biliyorsa Sulh Hukuk Mahkemesi’ne başvurarak zilyetliğin iadesini talep edebilir. Davacının, olayın üzerinden 1 yıl geçmeden ve faili öğrendikten sonraki 2 ay içinde bu başvuruyu yapması gerekir.

Mahkemenin Yaklaşımı: Dava sürecinde davacının yalnızca o aracın zilyedi (fiili zilyetliğe sahip kişi) olduğunu kanıtlaması yeterlidir. Hatta aracı çaldıran kişi, geçmişte bu aracı bir başkasından zorla (gasp ile) almış olsa bile, mahkeme bu geçmiş hukuki usulsüzlüklerle ilgilenmez. Mevcut davada zilyetliği haksız yere elinden alınan kişi haklı bulunur ve mahkeme aracın tekrar bu kişiye iade edilmesine hükmeder.